DEPORTEE! (“Plane Wreck at Los Gatos”)
Tun tum chu Dolly Parton-i Day pualin âw—ti ila, kan tlai det tawh. Mahse, kum 1948 daih tawha American mi bîk, an folk-song hmahruaitu, Woody Guthrie hla chungchâng hi ka’n sêp teh ang.
Kei ngei pawn ka ngaithla fo mai—Woody Gurthrie hlâ hi. Dolly Parton-in a sak chhâwn (cover) phei kha chu mawi ka tingial mai—khâ hlâ—‘Deportee’ kha! Mahse, a hla thu mil âwm emaw a sawi tum emaw ka lo bo rei ve ngial mai a. Ril deuh mai hi a lo nia!
Kum 1948 a ni a: Januaruy thlâ, tahrik ni 29 a ni. America rama chanchinbu rintlâk bera ngaih New York Times chuan an chanchinbu thupuiah : “DC Plane, mi 32 chuanna chu Coalinga, California atanga mêl 20-ah a tlâ a. Thlawhnaa hnathawk, mi pali tih loh chu, Mexican mi, America atanga ‘Hnawhchhuah (Deportee)’ mai an ni, ” tiin.
‘Hnawh chhuah (Deport)’ tiin zu chhuah hrâm a. Khâng, ‘mihring ve tho,’ thi tate khâ!
American-hoin an chanchinbu vawrh lâr ber, New York Times-in thupuia an hman hi, chhui chian chuan na ngaih ngaih tak a ni—hemi ni hian, mi 28 te chu Los Gatos Canyon thlang lam, Coalinga, Fresno County, California-ah thlawhnain an tlâ a. A khalhtute leh thlawhnaa hna thawktu, mi palite hming chu chiang taka târlan an ni—chûng an mi thawn hâw—America-a duh thâla an chhawr hnua an thawn hâw—Mexico lam pana hâw tûrte tel lo chuan!
American mi, thlawhtheihnaa chuang, a khâwl enkawltu mi palite hming chu, chiang mangkhênga ziah lan an ni a. California-a inhlawhfâa an mi chhawr, Mexican mi 28, an thawh chhuah pawh—tawih raltîr vek tûra an mi chhawr—Mexico-a an thawn hâw lehzêlte an tel thu chu an ziak lang ve tho a; mahse, an ziak lang ‘ve tho’ chauh a ni! ‘'Hnawhchhuah mai'’ an ni si a!
He chanchin hi mihring ve bawk, American-ho ngaihsân rawn, ‘Father of Folk Music’ nihna hming ropui hial an puttir, Woody Guthrie chuan a lâk natpui ngang mai a; mihring theuh theuh, mihring lo ang hiala inchhawr a; keimahni anga nunna nei ve tho, ‘Mai mai’ tia koh an ni ta bîk chu a ngaithiam lo a. Ngawih bopui mai a tum thei dèr lo a—he hlâ, ‘Deportee (Plane Wreck at Los Gatos)’ hi kum 1948 khan a ziak chhuak ta a, amah puibâwmtu chu Martin Hoffman a ni. Ani hian a thlûk pawh a siamsak nghe nghe.
He hla hian sak a hlawh chho zêk a—kan hriat theih langsâr zîngah chuan: Joan Baez te, The Byrds te, Judy Collins te, Bob Dylan te, Martin O' Mailley te an ni nawk a. An hrawl hlawm hlê. Anni bâkah Dolly Parton sak hi a ni, lârte bera chu.
Chûng mite—America ram, California lam lama inhlawhfa tûra kalte chu. America ramah chuan—an han inhlawh ta a—ni khatah chuti zât chu ka hlawh ve ang … ti chunga kal ve tak tawk tawk kha an ni a. Mahse, an hming, an nihna erawh chu, ‘Hnawh chhuah’—tigh mai a ni si a! Dân lo pawhin an lût pawh a ni ang e;—mahse dân lo angin an lalût si!
Indopui an hmachhawn bawk nên—hmuhsit leh endawng leh thlauhthlâk an ni a—an pû, pû lehte nên lamin maw! Thawh chhuah hmuh awm bawk si lo nên—an tawrhna chu namên lo tak mai a ni! Loh theih loha an ram lama thawn hâw an ngai ta thûl—chutah—mang chhia tawngin—thlawhnaah an la tla zui a—an hming lah, chanchinbu leh eng news channel-ah mah lam rîk a ni lo lehzêl a. An thiante mangthâ nân he hlâ hi an sâ ta a ni:
“Goodbye to my Juan, goodbye Rosalita,
Amigos mis amigos, Jesus y Maria;
You won't have a name when you ride the big airplane
All they will call you will be, 'Deportee ' ”
By - Zirsangkima