Hnam boral tur zia
Sep 08, 2019

Khawvelah hian lal ram ropui tak tak te, hnam ropui tak tak te an lo awm tawh thin a. Chung lal ram ropui tak tak te leh hnam ropui tak tak te chu chhan hrang hrang avangin an keh chhia a, an lo boral thin. Maurya lal ram ropui tak te, Mughal lal ram ropui tak te, Roman empire ropui tak te chu hunin a liampui a, thawnthu an chang zo ta.

Jim Nelson Black-a chuan a lehkhabu, When Nations Die tihah chuan hnam boral tur zia chu hetiang hian a tarlang a: “(1) Dan mumal lohna, (2) Hna hmuh lohna, (3) Induhsak bikna, (4) Zirna tlahniam, (5) Hnam zia leh nun dan phung hloh, (6) Sum leh paia intlansiakna, (7) Mipat hmeichhiat hman sualna hluar, (8) Sakhaw ngaihnepna, (9) Nun hlutlohna,” tiin.

Jim Nelson Black-a’n hnam boral tur zia a sawite hi thui tak chu tun lai Mizo nun zia nen hian a hmehbel theih deuh tlat mai. Kan inenfiah nan hmang thei ila a tha khawp ang. Nelson Black-a’n hman boral tur zia a sawite hi kawng tam takah kan nihna a nih theih dan tawi tetein i han sawi dawn teh ang.

Dan mumal lohna: Kan ramah inkaihhruaina dan chu kan nei tha khawp mai a, zawm a hlawh mumal lo hi a buaithlak lai tak chu a ni. Dan tha tak pawh nei mah i la zawm a hlawh miau loh chuan neih loh nen thuhmun reng a ni. Tunah pawh sawrkarin zu khapna dan a han hmang tan leh ta a. Zu in leh zawrh te, zu siam leh state pawn atanga lahluh te chu khap a ni leh ta. Zu khap burna dan kan hmang reng chung hian ualau takin he dan hi bawhchhiat a ni reng bawk a. Inrinni tlai leh Pathianni tlaiah chuan Rangvamual leh Phunchawnga zu in tur leh zu la tura kalte hi Traffic ti-jam khawpa tam an ni thin. Chu chu hmun hla tak pawh a ni lo a, khawpui chhung, Chief Minister chenna atanga lang pha deuh reng a ni leh nghal. A zia lo lam deuh chu a ni.

Sawrkarin sawrkar hnathawk tan aikal lak phal a nih loh thu hi a khat tawkin a chhuah fo mai a. Heti chung hian department tinah aikal la hi eng emaw zat an awm reng tho. Petrol pawlh dal tih te, cooking gas khawih chingpen tih te phei chu mipui hian ngaiah kan neih tawh a, a tur rengah kan ngai hial tawh mai. Eirukna a hluar em em a, eiruk vanga hrem leh jail tang erawh sawi tur an awm mang lo. Heti khawp hian kan ramah hian dan a mumal lo a, ualau taka dan palzutna hi a thleng reng mai a nih hi. Hei hi kan boralna hmahruai, a hnam anga kan chhiatna tura min sanmawhtu a ni mai ang tih pawh hlauhawm tak a ni.

Hna hmuh lohna: Unemployment tih thumal hi kan tawng tlukin a tual leng ta. Chumiin a entir chu kan ramah hian hna a vang hle tihna a ni. Fourth Garde hna thawk tur te, police constable tur te pawhin Master degree neite pawh an intlar ta nuk mai. Mi ram leh mi state-te angin industry lian tham, thalaite inhnimphum zung zungna tur kan nei si lo. Kut hnathawh tal hi hlawk se, kan ram ngeia kan thar chhuah sawhthing, sapthei, lakhuihthei leh a dangte hi man man taka hralhna awm zung zung se a zia tur a nia. UT hun laia ata tawh sawrkar kan neih tawh zawng zawngten ‘intodelh’ chu an auhla ber a ni a. Mahse, vawiin thleng hian eng thilah mah kan la intodelh thei si lo. Tun ang zela kan kal chhoh chuan nakin lawkah helna (revolution)-te hial a la chhuak lo ang tih sawi a har ta.

Induhsak bikna: A phu leh tling ngeite ni lo, duhsaktu leh sawipuitu nei thate chauh dinkhawchhuahna ram kan nih chuan a fel lo hle ang. Chief Minister kalchhuak ta Pu Lal Thanhawla khan, “Mizote hi insawisak hnam kan ni,” a ti a. Insawipui/insawisak hi kan uar thawkhat hle tihna a ni. Tin, insawipui hi a sawt hle bawk tihna a ni mai. Sawt lo se heti tak hian kan insawipui lo ang. Mi state chuan Group A atanga Fourth Grade thlenga thawk tur sawrkar hna lak hna hi State Public Service Commission kutah an dah hlawm tawp mai a, hna lak pawh a felfaiin a fair reng bawk a. Keini chuan MPSC kut atangin Group B non-gazetted chin lak hna kan chhuhsak sauh sauh a, Broup B chin hnuai lam la turin a hranpa ngatin Mizoram Subordinate Services Selection Board kan han din a. Hei hian hnalak chungchangah induhsak bikna kawng zau takin a hawng mai ang tih pawh thil hlauhawm tak a ni ta.

Zirna tlahniam: Phat thu a cheng lo, kan ramah hian zirna hi a tlahniam tak zet mai. Hman deuh khan High School zirtirtu pakhat, pa rintlak tak chuan, “High school-ah hian ABC sawi chhuak thei lo, One to Twenty thlenga thua ziak thiam lo an awm nual mai,” zuk tia maw le! Chu chuan elementary stage-a kan zirna tlakhniam nasatzia a tichiang viau mai. Sikul endik a awm ngai ta lo va, a tlangpuiin sawrkar sikula thawkte an inthahdah a, thingtlang lamah zirtirtu an indaih loh em em laiin khawpuiah an buk tlat thung a. Kan zirna hi a ram pum ang chuan a tlahniam a ni. Kohhran Upa pakhat, High School-a thawk chuan, “CCA kan hman hnu hian kan zirna hi a tlahniam tak zet a ni. Fail a thiang tawh si lo a, eng anga thiam lo pawh nise pawl an sawn zel a, High school an rawn rah meuh chuan an beidawng a, an bâng leh nge nge thin. CCA kan hman hnu hian drop out rate hi a sang khawp mai,” a ti.

Tin, private English medium school tam zawk fe hian hlawkna umin zirna an kalpui a, exam-naa tihthat chu an thupui ber a ni a, exam oriented-in an kalpui a, chung sikul atanga zir chhuakte chuan exam-naah titha viau thin mah se thiamna tak tak an paw chhuak ngai lo.

College level-a zirna kan kalpui dan pawhin duh thu a sam chuang lo. Kan pawl a sang tulh tulh a, zirna hi kan la lap tulh tulh emaw tih mai tur a ni.

Hnam zia leh nunphung hloh: Pi pute hun laia Mizo zia kan tih chu tlawmngaihna te, aia upa zahna te, taimak te, huaisen te a ni. Heng pi pute ze tha, kan hnam zia ti hiala kan lo sawi thin hi thangtharte hian kan bosal tial tial ta mai. Kan thalai tam tak hian mahni hnam thil aiin hnam dang thil an ngaisang zawk a, a loa luatin hman dang an ngai sang a, Korean phei chu ngaisang tak an ni. ‘Korean festival’ te kan lo hmang vei rawl nen. Heti taka tleirawl zingah tuai/pherh an tam ta mai hi an Korean an châk vang a ni ta ve ang.

K. Lalrinchhana

Latest News & Chhiar Hlawh