Chhunzawmna.......

Plus VRS Minus: Pâwl lî emaw pâwl ngâ emaw i nih laia in Chhiarkawp zirtîrtuin ‘Plus into Minus is Minus’ a tih thin te, ‘Minus into Minus is Plus’ tia a sawi rual thap thaptir hun lai che kha theihnghilhin i hringnun hi i hmang ta mai em ni le aw … ka ti che! Hringnuna a pawimawhna hi i chhût ngai miah lo em ni le?

Chhiarkawp dânah chuan plus (+) leh minus (–) hi an insual kumkhua dâwn. Hringnunah pawh ‘tha’ leh ‘sual’ an awmho thei lo. Plus leh Minus chu Dum leh Vâr ang—Kêl leh Âr—thil inang lo lutuk, inhal tak an ni—an indo zêl! +7 leh –3 chu bâwm khatah a khung theih ngai loh—a tam zawk zawk an chak a ngaih tlat avangin + ho an chak ang—palî (4)in—an tam hneh tlat alâwm. Naupang thenkhat chu + into (x) minus (–) inpuntîr chuan Minus (–) a tichhuak thin tiin kan han zirtir a. A chunga mi +7 leh –3 ah te khian –21 te kan han hmu nawlh thin nia!

An chhân dâna an sawi fo chu: “Plus into minus chu minus alâwm,” tih a ni. “Khaw’nge ‘into’ chu?” han ti ila, “Ka hre bîk chuang nang…” tiin, an vawthlep vun ro an bih leh ngur thin.

“A nih, Kêl pasarih leh Âr pathum an insual a. Tute nge chak zâwk ang a, engzatin nge an chak ang?” ti ila. “Kêl, paliin an chak ang,” an ti leh tho thin. Arpa kha ‘Plus’ ni ta ve ve se, +10 a chhuak daih ang a, ahmâ aiin an tam zâwk daih ang a, an chak zâwk bawk ang. A tam zâwk zâwk chakna khawvêl hi Chhiarkawp dânah pawh a dik ve thlap vek!

Ni e, nung tûra kan lo pian ve hian, hringnun hian thlirna tarmit pahnih a support sâ hrim hrim a—a free lehnghalin. A êng zawng emaw a thim zawng emawin thil kan thlîr thin a nih hi.

A pawimawh ber zâwka chu ‘kan thil thlîr’ ni loin, ‘kan thil thlîr dân’ zâwk hi a ni thin. Chu chuan kan ni tin nunah nghawng lian tak a nei châwk!

Chu mi tluk zet chuan kan nuna Minus reng reng—kan thil tawn, mite min sawi dân, min rêl dân… a engkima a minus zawka hi, plus-a chantîr (convert) thiam hi a pawimawh êm êm. Chu chu Chhiarkawp har kan tih ang chiahin Hringnunah pawh a harsa lai ber a ni ve tlat lawi a. A chhiar thiama hre fiah thiam erawh mi vannei an ni zêl, an hlim reng thei, an thil tihah an tluang zêl rêng bawk. Kan thlîrna tarmit hi a pawimawh êm êm a nia…

Mi thenkhat chu, ‘Mood that nî nei’ te—‘A nui ve teh mial,’ tih tûr ang khawpa inhmuam ûpa inla-fêk-fawn Kohhran hruaitute; ‘Rin ang rêngin a lo tûm leh hmûn a,’ tih tûr ang chi Kohhran Upa te, ‘A nat tehrêng nên a lo hlim reng tho,’ tih tûr, mi chi hrang hrang, mi inang lo tak tak, ze inpersan fû fû leh keini a la damate khawsakho nan he khawvêl hi duan a ni miau a. A khawi lamah zâwk nge kan tan thin tih hi kan inenna dârthlalang ni fo teh se.

“Vawiin hian, ka hlimna, ka hriatna, ka hmangaihna, ka thatna, ka felna, ka dawhtheihna—ka ‘plus’ dawn nge ka ‘minus’ zâwk dawn? Vawiinah ka ze tha lam, ka ‘plus’ lam nge chak ang a, ka ze chhe zâwk, ‘minus’ lam zâwk?” tih hi, in kan chhuahsan dâwnin inzâwt chhuak tûk tin thin ila, a va duhawm dâwn êm!

Paih-pûk hnua sem: Thian pakhat chuan, “I hna hi a hlâwk âwm lo ê … In han belh a, in han puntir leh chiam a. Mahse, in paih leh a, paih satliah pawh ni loin in-paih-pûk a; chuta lo chhuak chu in han sem leh ta thin a,” fiamthuin min ti a, kan nui hawk hawk a. Chîk takin ka ngaihtuah a: hringnunah pawh kan han hlim viau a, kan neih phâk chinah han lungawi ve viau thin mah ila, kan aia nei lo tûr awma kan ngaihten kan neih phâk loh thil an han nei a—lawmpuina tawngkam chhâk chhuah tâk aruanga itsîk vuihmui put a awl duh zâwk fo nia!

OR’-ah innghat suh! Exam hrang hrangah duh zâwk zâwk chhân theih zawhna a awm thin—‘OR’ tiin an ziak thin. I thiam zâwk zâwk kha i chhâng thei a nih chu. I thiam ve ve a niha chhân ve ve a tûl hran lo! Mi tam tak chu, he zawhna hi chu ‘OR’-a kal chi, tiin an zir lo ve ringawt zêl… emaw, ‘Nikumah a chhuak tawh si a, kumin atan a pawimawh lo ang,’ tih an chîng—lehkha an zir chhanah chiang hlawm hek lo î! Thiamna aia exam-naa mark hmuh tawk tawk zirtirna dawng thang kan nih vek miau avangin.

Ka thianpa fapa, an ina Chhiarkawp zirtira ka kal thin laiin, “Sir, Pythagoras Theorem hi chu min zirpui suh aw,” tiin min ngên a. A chhan ka zâwt chîk a. Min chhânna chu hei hi a ni:

“Kuminah a chhuak a; nakkumah a chhuak lo ang; Basic Proportionality Theorem (Thale’s Theorem) hi chiang taka thiam ka duh—a tâwk!” a ti! Eng nge kan zir? Eng nge kan zir chhan? Eng atan nge kan zir? Exam-naa mark hmuh nan chauh em ni? Hetianga kan zirtir vek dawn a nih te chuan, Matric exam-naa Chhiarkawpa fail tûr chuan beih fê a ngai dawn a nih hi màw… ka ti liam rilru ta mai mai a.

Chutiang chiah chuan kan nunah pawh, OR rawn thlen hun hi kan nghâk kher thin em le? ‘Tha’ leh ‘tha lo’ hi a insual reng a—kan ‘OR’ âwl lo a. Kan chhia leh kan tha hriatna hian ‘thaa’ chu thlang mai thin kan nih lai hian, kan duh loh leh kan chhiatpui tûr hi kan thlang leh nulh roh thin a nih hi maw! Tirhkoh Paula meuh pawh a bâng bîk lo a nih kha—thil tha tih a duh laia thil tha lo a tih leh tlat thin kha—ve rêngina!

Mahse la, ka’n ti hrâm teh ang—hlimna hi keimahni inpêk theih vek a lo ni—ka tih tawh kha. Nimin avâng te, mite min sawi dâna avânga kun tlawk tlawk te hi kan kal pêl thei theuh a nia! Kan nunah hian ‘OR’ a awm ve fo—duh zâwk zâwk chhân theih tûr ang chi hi. Hlimna min petu tûr zâwk hi thlang mai thin ila… atîrah chuan a har viau mai thei e; mahse, tihthana tihzui zêl theih a ni khawp.

‘OR’ emaw ‘Emaw’ chu thil eng emaw zâwk chhân a ngai tih min hrilhtu a ni. A chang chuan a harsa viau mai thei thin àwm e. Mahse, thlan tûr dik kan thlan fuh chat theih nan a hma atanga kan inbuatsaih lâwk a, kan lo fin-khalh a ngai thin rêng a ni.