K. Lalrinchhana

Tawng chungchangah hian ziah zawm tur leh tur loh te, thlukna dah leh dah loh chungchangah te hian ngaihdan a in ang vek thei lo a, tih dik vek sen lah a ni hek lo. Hemi chungchang hi chu sawi ta lo ila. Kawng danga tawng chungchanga ka ngaimawh, kan hmasawnna tur nia ka hriat te tlem tlemin ka han sawi teh ang.

Lehkha chhiar thiam a tul: Mizo tawng hi thuk nei (tonal language) a ni a, hei vang tak hian chhiar thiam leh thiam lo inkar pawh a hla viau a ni. Kohhran hmeichhia leh KTP/TKP te hian Bible chhiar chhuah programmee hi an hmang fo a, aurinna (loud speaker) an hmang thin si a, zan reiah phei chuan a hriat fiah theih viau thin. Heng hunah tak te hian lehkha chiar thiam leh chhiar thiam vak lo inkar chu hla tak a ni. Chhiar thiam takin rang lutuk si lo, muang lutuk si lo, thukna tur taka thuk fan raih chunga an han chhiar chuan ngaihthlak a nuam a, hriat a nuam zaih thin. Chutih laiin chhiar thiam mang loin bah nuaih mai leh phelh phengphunga an han chhiar chuan ngaihthlak a nuam lo a, Hamlet-a tawngkam takin, tingtang herh mil lo ri ang maia ngaihthlak hrehawm a ni thin.

Thangtharte hian lehkha chhiar thiam tura tan kan lak a tul khawp mai. Mizo te hi huhoa thil ti thin kan ni a, punkhawm programmee kan ngah a, loh theih loha mipui hmaah Bible emaw thu ziak chhiara kan din chhuah a tul fo thin. Heng hunah hian ngaihthlak hrehawm khawpa mahni tawng chhiar thiam lo kan ni ang tih a hlauhawm. Lehkha chhiar thiam kawngah keimah rau rauah min ti hmasawntu chu kan College kal lai khan mizo tawng Bible, a bikin Thuthlunghlui hi a riin ka chhiar lauh lauh thin a, engemaw ti chhung chu tihthanah ka neih a, chu chuan ka hriat loh hlanin mizo tawng chhiar thiam kawngah nasa takin min pui a ni. Mizo tawng chhiar thiam duh chuan a ri ngeiin Bible hi chhiar thin ila, Mosia lehkhabu panga te kan chhiar chhuah chuan hma kan sawn khawp ang.

Tawng awm sa humhalh: Mizo tawnga awm ngang lo, sap tawng hman ngei ngei ngaihna hi chu a awm na meuh mai. Entir nan, pen, pencil, suitcase, inverter, exam, Television leh a dang te. Chutih rualin kan tawnga awm ve ngei pawh humhalh tum loa sap tawnga kan sawi zel mai hi a veiawm viau mai. Entir nan, varanda tluk pui tawngkam tha tak mai ‘Sumhmun’ kan neih a, mahse tuman ‘Sumhmun’ kan ti duh ta mang lo, a thing kan ti emaw ni. Bual In han tih mai te hi a remchan vei nen Bath room kan ti zel a. Kan tawng hi a hmangtu berin ngaihhlut nachang kan hriat loh chuan tuin nge maw min ngaihhlut sak ang a, min humhalh sak ang le? A awm sa pawh kan humhalh theih loh chuan ‘kan tawng a hausa lo’ ti ti tur pawh kan ni lo.

Mizo tawng hi han bel chiang ila, kan thu leh hla te hi a rilin a hausa khawp asin. Mizo irawm chhuak ngei hla thenkhat phei chu mizo tawng tluang pangngaia hlihfiah leh chhawn ngai khawpa ril leh thuk te zuk ni a maw le! Tlangval pakhatin ngaihzawng a nei a, a ngaihzawng chu phu lo hlein a in hre bawk si. “Pangparah tal han chang i la, feh kawnga a kal thinnaah ngei mai khan lo par chek ila, naupang lawmah tal tiin a kut no tak khan min han thliak tal se aw” tiin duh thu a sam vawng vawng thin. Chu a duhthusam chu hla thu mawi em emin ti hian a chham chhuak a,
“Parah changi ram loh lentu par mawiah
Thango tumkawng bellei mualah to ila,
Min thliak dah law maw e nau lawmah”
a han ti ta a nih chu! Han chhiar nawn leh teh u, mizo tawng lo ril theihzia hi.

Thil nihphung sawifiahna tawngkamte hi keini aia nei chikim hi an awm chuang dawn em ni? ‘Kal’ tih te hi sap chuan ‘walk’ an ti mai a, keini chuan, ‘A kal auh auh, a kal hne hne, a kal hnalh hnalh, a kal hnap hnap, a kal hnu hnu, a kal zut zut, a kal turh turh… “‘Kal’ sawina tawngkam chi hrang hrang kan ngah hle mai. “A kal turh turh’ han tih chuan mitthlain pa tawi san tha nelh nawlh kal turh turh kan hmu nghal mai a, “A kal hnap hnap” kan tih chuan mitthlaah nula sam sei a lo lang nghal mai. Hetiang tawngkam bungraw hausa hi hnam dang hian an nei ve meuh em ni le?

Zawhna chhinchhiahna (?) : Zawhna chhinchhiahna, sapin interrogation mark an tih hi full stop anga hman tur niah ka ngai. Sentence kar lakah zeh chut chi a ni lo. Mi thiam pui pui te pawhin he zawhna chhinchhiahna hi a hmanna tur ni loah an hmang leh chut thin. Full stop ang bawkin thu ziak hlawm khat (sentence) tawpah dah thin tur a ni. Zawhna chhinchhiahna dah hnuah hawrawptea tan a rem tawh lo. Entir nan, “Thalai te hian lehkha chhiar an peih tawk lo deuh em aw? tih hi ngaihtuah tham tak a ni ta” han tih te hi a dik thei lo. Sawi tum sawi zawh hmaa sentence kar laka zawhna chhinchhiahna dah kulh mai hian thu ziak a ti chihchawm a, hmanna tur dik a ni hek lo. “Thalaite hian lehkha chhiar hi an peih ta lo deuh em aw? Ngaihtuah tham tak a ni” tih chu ni se a dik zaih mai.

Thu inluhthelh: Thu inluhthelh, a hnuhnung zawk tur a hmasaa dah ang chi hi sawi tur a tam khawp mai. Inbiak nan leh thusawinaah kan lo hmang anih pawhin ziakah hi chuan kan fimkhur a tha khawp mai. A hnuhnung zawk tur kan hmasak tir fo hian kan thu ziak hmai a ti mawk thin. Entir nan, “Lei min pavalaiin an thian fai ang a, thingpui nuhoin an lum ang,” han tih te hi. ‘Leimin pavalai’ a awm thei dawn em ni? Chu ai chuan “Pavalaiin lei min an thian fai ang a, nuhoin thingpui an lum ang,” tih nise a dik zawk a, a chhiar pawh a hahdam zaih mai. Tih mualpho tumna ni loin ni 23.9.2019-a Vanglaini chanchinbuah pawh khan hetiang tawngkam inluhthelh, ulh tung mai si hi hmuh tur a awm. Phek 9-naa US leh Canada rama sava tlem chak chungchang ziahnaah khan, “…US mai bakah hian Asia khawmualpuia sava awmte pawhin tlem lam nasa takin an pan mek..”. ‘Tlem lam nasa’ tih aiah “Nasa takin tlem lam an pan mek” tih nise a dik zaih mai tur.
Tawng hman dik loh chungchang hi sawi tur a tam khawp mai. Tun atan chuan tawk rih teh se.