titi ZALEN : Zu leh kei
- Rev Zaichhawna Hlondo
Tun tum chu “Zu leh Kei” tih thupui hmanga thu ziah tul tihna lian tak ka nei tlat mai a. Khawvel mihringte hmelma lian ber, setanan Pathianin duh taka a siam mihringte nun tihchhiat nana a hmanraw tha ber a ni. Ka hriatve chianah chuan Khawvelah hian Zu avanga harsatna tawk lo ram an awm ka hre lo. Zu avanga nupa inthen, chhungkaw kehchhia hi Zofate zingah khawtin leh veng tinah kan awm. Motor accident tam ber chu zu ruih vang a ni thin. Tualthahna rapthlâk tak tak thlengte hi ruilo hailo an ni ngai meuh lo. Tunah hian Zofate tana kan hmelma lian ber chhungkua leh mimal nuna buaina thlentu ber hi enge kan tih chuan a chhanna chu Zu a ni ang.
Chu setana tuibur chuan ka nun pawh a lo nghawng ve tawh thin. Ka nih tur ang ka nih theih lawk lohna chhan pawh zu vang a ni. Naupan laia ka thiante nen kan lo tleirawl chhuah khan zu inho kan zirin kan ching a. A rukin ramhnuaiahte zu kan bilh thin. Chu setana dawihlo avang chuan kan thian zingah tlangval laia boral ta te, nupui fanau neih hnu a sim thei chuang lo boral ta leh nupui fanaute nih tur anga din chhuahpui zo lo te pawh kan awm. Kum 50 bân liam tawh hnu ah pawh la nghei thei chuang lo pawh kan awm. Kei pawhin zu in ka chin ve avangin ka tih miah loh turte ka ti a, Pawl 10 pawh Third division ah ka in hlangkai ve hram. Aizawl college ka kal lai khan zu avangin rahbi chu ka dai pelh ve nasa hle. Vanapa hall hnuaia nikhaw hre mang lova leh changte ka nei. College class kal mumal lovin zu dawrah kan awm thin. Exam te kha zu rui chungin kan han thu ve a, PUC tunlaia Class XII te kha selection examah ka fail. Engdang vang a nilo, Zu in ka chin vang a ni. Mahse Lalpa Pathianin a khawngaihna in kum 1985 khan min chhan chhuak ta hlauh a, tun dinhmunah hian ka lo ding ve thei ta a ni.
Thangtharte zingah sap ramah chuan zu in an thiam a, Zofate pawhin Zu khap ai chuan Zu in thiam kan in zirtir a ngai tih hi a lar ta hle. Sap ramah kum 13 chuang USA ah kum 3, UK-ah kum 11 ka lo awm ve tawh a. Sap ram pastorte pawhin zu in an awm avangin changkanna a lawm tiin beer leh red or white wine te an in pek chang a awm thin. Mahse Zu chu setana tuibur ka nun tichhetu a nih avangin ka ka chhungah hian Zu- ruihna siam thei chi reng reng hi a lut tur a nilo tiin thutlukna nghet tak ka siam a. Thlawhtheihna chuanna ah te, puipunna chi hrang hrang-inneih, result lawm leh birthday lawmna pawh nise zu a nih phawt chuan ka tem duh ngailo.
United Kingdom ah Zofate kan lo pung chho ve zel a. UK Zofate tiin pawl kan din a, inkhawmna te neiin ‘Zofate Kut’ te pawh kan hmang ve thin. Kan hruaitute zingah pawh ngaihdan a in ang lo, a thenin zu te chu sual a ni hlei nem, henglaiah chuan mi zawng zawngin an in deuh vek alawm tiin kut hmanni te chuan a lei duhte tan zu chhawp an duh tlat thin. UK a ka awm chhung zawng khan Zofate zingah rui lova zu in aiin ruih deuh hma loh chu in duh kha an thahnem zawkin ka hria. Zu duh tak, Pathian tih mi leh thlarau mi kan awm ka hrelo bawk. Sap rama awm a, zu in avanga chhungkaw zahawm leh changkâng ta ka hre lova, zu duh avanga nih tur ang ni chhuak hleitheilo te pawh kan awm. A nih leh Sap kan tih leh hnam dangten zu an in thiam a, an buai ve vak lo tih hi enge i hmuh dan tiin min zawt se ka chhanna tur chu – Zu hi in thiam theih tura siam a ni lova, ruih nana siam a ni, a in tlem an rui nasa lova a in tam an rui nasa a ni mai tih hi a ni. UK a ka awm chhung khan Sapho zu ruih avanga buaina siam, in sual, in vit leh in that an awm ve zauh zauh thin.
Zu chungchangah chuan Zofate chu ringtute kan nih avangin kan in nghahna ber tur chu Bible a ni. Bible ah hian thuhthlung hlui leh thuthlung tharah zu chungchang leh zu in leh in loh leh zu ruih chungchang kan hmu tam êm êm a. Zu ruih thatna emaw zu rui tura fakna a awm ka hre lo. Bible a "zu" leh "wine/uain" danglamna hi kan hriat a ngai. Mizo Bible ah hian `zu` leh `uain` tih hi thil inang lo 2 sawi nan a hmang hrang a. A Hebrai leh Greek tawngbul ah a chiang zawk.Bible a Uain / Wine - Greek: `oinos`, Hebrai: `yayin`tih chu Grep rah tui sawr, a thlum, sawr hlim, a la in pawlh loh pawh a huam. Alcohol awm ve mahse a tlem. Tunlai wine ang lo takin Bible hun lai kha chuan tui liters 3 nen an pawlh dal thin. Rilru ti buai hman khawp a tak a ni lo. Zu chak emaw tak leh ruihna chi a ni lo.
He wine hi Bible ah a tha lamah hman a ni (Pathian malsawmna `Deuteronomy 7:13,` lawmna `Sâm 104:15,` damdawi `1 Timothea 5:23` Isuan Kana ah tui atangin a siam `Johana 2:1-11). Bible ah zu tak emaw chak chu – Hebrai tawngin ‘shekar’ tih a ni a, a awmzia chu in tur khauh" tihna a ni. Grep ni lo, buh, khawizu, thei dang atanga siam zu khauh zawk. Tunlai beer, rice beer, zu bilh rakzu ang hi a ni. Greek tawngin ‘sikera’ "in tur khauh" tihna a ni. Alcohol a tam zawk a, ruihna a pe rang. Bible ah a chhe lam hlir a hman a ni (1) Ruihna, nun chhiatna nen a inzawm tlat (Thupuan 20:1, Isaia 5:11; 28:7) (2) Puithiam leh Nazarit ho tan khap bur a ni (Leviticus 10:9`Number 6:3). Bible in a khap chu "rui" hi a ni `Ephesi 5:18`l. `Uain` emaw `zu`in pawh ni se, i ruih chuan Pathian duh loh a ni. Thupuan 23:29-35` ah zu in mi nun a chhiat dan chiang deuhin a sawi bawk.
Tunlai hian kan ramah Zu a hluar hle mai a. Hotel, Restaurant leh Cafe hrang hrangah hian zu in duhte tan a rûk emaw langsar a kawl hi tam tak an awm an ti. Champhai hnahsin kutah te khan ualau takin Zu an zuar a, thingpui dawr aiin a letin an lun zawk an ti. Tlemlai deuh khan kan fate nen Aizawl veng pakhatah chawei turin kan kal a, kan bulah nula pahnih an thu a, meizual an zu a, kan awm chhung zawng khan inzawm patin zu an in char char. Mak ka ti lutuk a, kei chuan Sawkar hian zu zawrh an la khap reng emaw ka ti a. Aizawl Restaurant te hi a then chu tlaivar deuh thawin an hawng a, sappui nun thalo iangin zan reh awm lovin kan nula tlangvalte hi an leng suau suau ta mai chu a nih hi.
Zu leh kei chuan thenna biahthu kan in hlan fel tawh a. In tur mihringin kan siam chhuah ah hian zu hi in tur tuilo berte zinga mi a ni a, tui tih vang nilovin ruih duh vangin zu ka in thin. Ka dam chhung chuan he setana tuibur hi in leh tawhlo turin thuthlung ka lo siam fel tawh a ni. Zu aia in tur tui leh hrisel hi ka thlang a, ka la in chhir ngailo. Zofate hian Zu in thiam zir tur nge do tur tih min zawt se! Zu hi sual setana ralthuam tha ber a nih avangin khawvel awm chhung chu do bur tur tih hi ka ngaih dan a ni. Kan do rem vek dawn loh avanga tha thlah emaw zalenna pek mai chi ah ka ngailo. Zu in hi ram leh hnam changkanna emaw tunlaina ni a ngaihna hi setana bumna hlauhawm ber a ni. Zu duh mi nih ai chuan zu duhlo leh do ngamtu nih hi Pathian lam tangte an ni zel ang.