I him em?
Kum 16 mi i ni a; pâwl 10 i zir a; i him em? Enteh, Vanglaini ni tin chanchinbû-in an zir chiannaah chuan, kumin thla nga chhung (April–September) lekin naupang 496 lai zu him lo a!
Maka mak tak hi a ni ringawt! An han chhui an han chhui a: hetian an rawn report tâ a: Azawng azâ chuan sawi lêm lo ila: Dendrite, corecting fluid hnîm thin ringawt pawh Social Welfare hnuaia Child Protection Society hnuaiah case 20 an inziak lût maw le—rapthlâkin! ‘Sexually abuse’ kan tih mai, hmeichhiat-mipatna hman sual avânga case awm, kum 18 hnuaiah ka tih kha—mi 65 zu awm a! A va râpthlâk êm aw!
Social Welfare hnathawk ka fak lo thei lo. An hnuaia awm Mizoram State Child Protection Society leh Junevile Justice Board te hnathawh azâra hetiang data nei thei kan ni hi… sorkar hnathawk rau rauah chuan ‘an bei ve e’ ti ngam ila, i fak ang u. Kan fate sikul kal pawh thlah thlap thlapin, buaisan hman loin i kîlkawi tawh ang u. Khiti zât an nikhua loh chhan khi, nu leh pâ kan inenchian a va ngai êm… ka tihna zâwk a nih chu!
Tin, statistics/data mumâl tak kan neih theih avang hian, ‘kan him lo’ tih hi pawm ngam thlap a ni. Rinhlelh tûr a awm lo; an chhinchhiah alâwm maw le a!
Hei hi thla ruk (6) chhûnga an report dawn a ni. Chhûngkaw zawng zawng an chhût lo’ng—Vanglaini hian. An chhût chin hi han dâwn la; dâwn tham fê-a ngaih loh theih loh—mut-mawh hnâr-mawha neih tham a ni asin!
Pathianni chhuak chanchinbu (newspaper) Zalên-in an chhût dân phei hi chu râpthlâk tak a ni! Mizoram State AIDS Control Society (MSACS) hnên atanga an statistics rawn târlan hi—ropui lo tak a ni: “Tûna Mizoram dinhmun chu hetiang hi a ni. Pindan pakhatah mi 100 an awmkhâwma 2 HIV hrik pai an ni, mi 50 awmkhâwmnaah mi 1 in an pai zêl tihna a ni. Ngawlvei leh KS kan tihte natna a ni tawh lo a, anni hoah chuan HIV khuahkhirh a ni titih tawh; mahse, mimir—nang leh kei hi dinhmun hlauhawma awm tawh zâwk chu kan ni,” tiin Zalên palai chu HIV worker pakhatin a hrilh nia!
He record hi ropui lo râpthlâk tak a ni! Tin, Health Minister chuan MKHC te nêna HIV/AIDS an sawihonaah ni tin mi 9 HIV vei thar hmuhchhuah belh a nih ziah thu a sawi bawk, tiin Zalên chanchinbu chuan a ziak bawk a. A ziah zêl dân chuan, thla 9 kalta chhûng khan MSACS ten HIV kai thar an record chu mi 1,257 zu ni hem a! Thla tin mi 139.66 an hmu chhuak ang tihna a nih chu! Hetah hian mi zawng zawng kan la in-test lo zui lehnghal! In test chinah chauh an record a ni ang—khi khi!
Tin, statistics an neih atanga Zalên chanchinbuin a ziah hi thlîr leh te’ng, lawkin a: He thla 9 chhung hian, kum 14 hnuai lam HIV/AIDS vei 3.17% zu awm tawh a—kum tling lo! An tlêm ber a. Kum 15–24 inkârah 23.03% an ni. Kum 25–34 inkârah 12.38% an ni pha a; kum 35–49 inkâr 26.47% zet an ni—‘kan ni’ i ti zâwk teh ang. Chumi awmzia chu, Mizo thalai, kum 25–49 inkâr HIV/AIDS vei belhkhâwm chu 68.84% kan ni tihna a nih chu! Kan record hi, khawvêla Biak in dâr rîk tam berna ram (?) record atân chuan a va han inhmeh lo bawnrâ tak êm!
Eng nge achhan ni ta ang le? Achhan ber nia ka ngaih tlat chu ‘a rûka sex hmang’ kan tam ta lutuk hi niin ka hria. HIV darh tamna ber chu sex a ni miau si a. Lehkha zir rual, thalai thaza rual, hmabâk (future) duhawm tak neihoin kan vei ta sup sup mai hi… kei chu ‘mak’ ka ti tâwp thei lo a. Achhan chu Biak ina inkhâwm tlut tlut a, Kohhran thalaia inhmang êm êm chunga he hri kan han lêntît ta chiam mai te; Mizoram Kohhran Hruaitute Committee (MKHC) leh kan Health Minister meuh pawh lu tihaitu Kohhran thalaite kan han ni ta mai hian, ram damlohzia a pho lang chiang hle i ti ve lo em ni?
Hetia an chêt lehna Zalên chanchinbu chuan–sorkar puihna zârah—Mizoram sorkar, Excise & Narcotics chhinchhichhhiah dân chun 1984 atang khân ruihhlo vângin kumin November mi 23 chhuting mi 1576 an thi hman tawh zu nia—rapthlâkin!
An thihpui tam ber chu Heroin a ni—an ti! Chu pawh Burma atanga rawn kal loa Manipur atanga rawn kal niin Excice lam chuan an report daih—chu chu! Meth kan tih te hi a lo hluar rûrâ mai a—October 31 thleng khan Kg 956964 an man zui zu nia! Zu bilh lai tîn 97604 an man tawh a; Heroin Kg 10.175 (a to a nia!) an man nia! Hei hi statistics chiang taka kan neih, Zalên chanchinbu report a ni! Awih loh tûr a awm lo. Kan pawm a, kan nihnaa kan pawm thlap a ngai tawh e.
A nih nang i him em? I fa a him em le? I unaute an him ve em—hêng lakah hian? A ngaihzâwng nêna an awm dun lai hmuh vek sèn a ni hauh lo ang a; hmuh vek tûr a ni ka tihna lam pawh a ni kher lo. Mahse, inkhâwm thulh loa Pathian Thuin ‘sual’ êm êma a ngaih, hmeichhiat-mipatna hman khawlohna laka fihlîm tûrin i ‘Kristian’ ve tawh ang u; i KTP/TKP/SAY/PYD adt. ve tawh ila. Kan ram tidam tûrin i pawimawh takzet. I la in-test ve lo lehnghal!
Kan fate tluka hmangaih kan nei lo a ni mai thei; mahse, ‘an him em?’ Thian an pàwl pah hian ka fanu/ka fapa hian mi dang a lo páwl lo maw? Correcting Fluid te a lo hnìm ve em? A thiante rualin an chaw ei khâwmnaah a lo ‘peg’ ve zeuh thin em? Ka hmu vek séng tawh bîk si lo a… a him chiah em—ka hriat phâk bâk an ni tawh si lo a!
Ka hriat phâk chin chu—‘kan him vek lo!’ tih hi a ni tlat si a!