Kan pi leh pute khan serh leh sang, thiang leh thiang lo a pui an ngah khawp mai. Khang an serh leh sang te kha an mawl vanga puh tur a ni bik lo ang. Kawng tam takah khang thilte kha an nun chelhdingtu, a tha zawnga an nun khalhngiltu a ni ve tlat. Entir nan, ‘Uire chu sakeiin a seh duh’ an ti a, chu puithuna chuan uirena lak a ta a hum ve tlat a ni. ‘Tuthlawh leh lei laihna hmanraw ruk chu mahni thlan laih nan an hmang duh’ te an ti a, chu chuan ruk ruk a ti tlem a, an nun a ralmuan phah thin.

Pi leh pute chuan, ‘Lo ri kham khawih chu hrisel lohna, sawn phei chu thihna’ an ti a, tumahin lo ri an kham khawi ngai lo. An hun lai khan lo neih kha eizawnna pui ber a ni a, in leh lo din ai pawhin an eizawnna pui ber, lo neih khan an nunah hmun a chang sang zawk. Kha vang tak khan hetiang puithuna hmang hian an lo indaikhalh lawk a, eizawnna kawnga mi pamham tur kha hetiang hmang hian an lo in beng hniam thin a lo ni. ‘Ran pui chungah an nunrawng ngai lo, van ni salna a ni ngai e’ an ti a, tumah ran chungah leh an mihring pui te lakah an nunrawng ngai lo. Mi awmherh, ran chunga nunrawng fal chu an melh hrek hrek a, an nun a lo tawi a, an lo sarthi a nih phei chuan, “Ka tih reng kha,” an ti mai a ni.

Thangthar te hian kan nun min phuartu serh leh sang, thiang leh thiang lo pawh kan nei ta mang lo. Uire sehtu tur sakei te lah an mang zo ti tih tawh si a, sahuana sakei te lahin seh tang e an ti bawk si lo. Kan nun hi a chihchawm zo ta. Pathian pawh hlau lo, mihring pawh hlau lo, tu mit mei mah veng chuang lo, sum hmuhna tur a nih phawt chuan eng pawh ti duh mai, tih khai nei eih lo ang chi hi khaw tin leh veng tinah hian kan tam fu mai lawng maw?

Hetih rual hian pi leh pute thufing te, an puithuna te, an serh leh sang tam tak te khan tun thleng hian mihring nunah pawimawhna an la nei a sin. Pi leh pute khan tunlaia ‘eirukna’ (corruption) kan tih ang hi an hmelhriat ve kher lo ang. Chutih rualin mi pamham, dik lo taka inhai vur ching te chu ‘mi awkhrawl’ an ti mai a. An tawngkauchheh leh inzirtirnaah pawh, ‘Mi awkhrawl te an hlawhtling rih thei, an tlu phut thin’ an ti mai a. Tun lai mil (contemporary context) chuan sawi dawn se, “Eiruk ching te an hlawhtling rih thei, an tlu phut thin” an ti ang.

Mi awkhrawl, mi duham, dik lo taka sum la lut thin te hi atirah hlawhtling angin lang mahse, reilo teah thing bul kar phawng ang maiin an tlu ruah thin. Ei ru tun tun mai, eiruk suma huan lo ram zau tak tak nei, in leh lo ropui tak tak din, a tawpa ro khawmtu mumal pawh nei ta mang lo, ruihhlo vanga fa te chan ta vek te pawh an awm nawk a sin. Pi leh pute thufing, “Mi awkhrawl te hi an hlawhtling rih thei, an tlu phut thin,” tih hi a la dik reng a ni. Mahni veng theuhah pawh han chik i la, mi awkhrawl, a tira awhawm tak anga lang, tlu ta phut sawi tur kan hre nual mai thei.

Chuvangin, vangtlang mipui hian eirukna te hi ngai thupui thar leh i la a tha phian ang. Puithu tak hian hetiang thil hi chhungkuaah in zirtir thar leh i la, kan fate hnenah hian, “Khehpuam kheh ching chu an nun a tawi duh, an sarthi duh, nupui pasalah pawh in nei tur a ni lo. Khehpuam hmanga intihausate chu awt suh u la, an fate pawh ngaihzawng hleh suh u,” ti te hian in zirtir ila, thangtharte chuan khehpuam leh a kaihhnawih thil te chu an mal mak mai lo’ng maw?

Chutiang bawkin sawrkar sum eiruk ching te pawh, “Natna khirh tak an vei duh, an nun a tluang ngai lo. An nupui te an uire duh, an fate pawh HIV AIDS an vei duh bik,” ti te hian kan fate zirtir i la, chu puithuna chu an rilruin than hnan tlat mai se. Eiru tih kan hriat chian bang, dam rei ta vak lo kan hriat phei chuan kan fate tihthaih nan hmang i la, an hming lam pahin, “Ka tih reng kha,” ti mai ila, thangtharte chuan eiruk chu an hlau viau mai thei a sin. Eiruk hluar em emna ramah, eiruk vanga man leh jail tang an awm lawi si lohna ramah hian hetiang zawng hian inzirtir ta ila kan sawtpui zaw phian mai thei.

A thuhrimah sual do hna leh khawtlang siam that hna hi a lera thuai chiam chi a ni lo, chhungkuaa bul tan chi a ni e. Kan fate , nakin lawka he ram kaihruaitu tur te hian eirukna hi eng emaw riauah hian ngai se, ngai thupui hle mai se a tha a ni mai. Eirukna chang ni lo, sual kawng dang - thamna lak te, dik lo taka zangnadawmna (compensation) lak te hi thlahte thlenga vanduaina leh hmuingil lohnaah ngaiin in zirtir i la, kan sawt pui ber ang. Sual kan haw lo lutuk te, sual haw tura kan in zirtir nep lutuk te hi kan tuar a ni.

Dik lo taka thil ti thin te, dik lo taka sum la lut thin te hian a tak takah chuan an lo tuar deuh nge nge bawk. An in leh lo thang uak uak mah se an nun a hlim chuang lo. Nun a hlim loh chuan khawvel thil engmah hian hlutna a nei lo ve. Chutiang mite chu an fate sual avangin an rum duh khawp a sin. Fate zilh tur leh nun kawng tha kawhhmuh turin chhungrilah inthiam lohna lian pui an nei ru tlat a, an fate lakah an huai ngam tak tak lo. Natna eng emaw hlekin tlakbuak se ‘Ka eiruk vang a ni ang a, ka khehpuam kheh vang a ni ang a?’ an ti a, sabengtung thleng hmasa ang maiin an meng tang hru hru tawh mai a ni.

Pi pute thufing, ‘Mi awkhrawlte an hlawhtling rih thei, an tlu phut thin’ tih hi a dik zik tlauk nge nge zawng a lo ni.