FEATURE : Khawiah nge Vana Pa thlan?
ZALEN May 11, 2026: Mizote hi kan pi leh pu atanga thu hmanga thil inhlan chhawng thin kan ni a; chuvangin, ‘Unau thawnthu sawi pawh a dang thin’ an lo ti reng a. Ziaka thil chhinchhiah kan neih ve loh avangin hun hmasa lam thil thleng tam tak chu sawi dan a inang lo a, inhnialna tam tak a chhuah phah tawh a. Lalnu Ropuiliani phumna pawh Ralvawng nge Denlung tihah thu inchuh a awm mek a, Fiara tui awmna chungchangah pawh Vaphai leh Farkawn ten thu inchuh an nei bawk a. Chutiang zelin Mizo pasaltha zinga hmingthang ber pawl, Vana Pa (Thangzachhinga) phumna chungchangah pawh Hnahlan leh Rabung khua chuan thu inchuh an nei mek.
Vana Pa hi eng kumah nge a pian hriat a ni chiah lo a, mi tam tak chuan kum 1786-1790 inkar vela piang niin an ngai a. A thih hun tak pawh hi hriat a ni lo a, kum 1870 atanga 1890 inkar velah a thi nia ngaih a ni.
Vana Pa hi a naupan lai chuan thinchhe hmingthanga sawi a ni a; mahse, zaidam a zir hnu chuan mi zaidam tawp nia sawi a ni a. Pasaltha huaisen, tlawmngai leh rorel thiam, khawtlang pawhin an thlamuanpui thin nia sawi a ni.
A thihna hmun chungchangah pawh sawi dan chi thum a awm a. Pasaltha huaisen, mahni inluma thih tum lo niin an sawi a. Hnahlan khaw bul, Tuithoh luidung zawhin ‘Muvanlai sih’-ah a ram chhuak a, a ram chhuah lai hian ruah nasa takin a sur a, helai hmunah hian a thi nia sawi a awm a. Mi thenkhat chuan Zawlnghak ram, Rabung khaw bulah a thi a, phum a ni ti an awm bawk a. Manipur-a Moirang khaw kiangah a thi nia sawi an awm bawk a. Heng zingah hian Hnahlan leh Rabung khua hian an khaw ramah a thi niin tan an khawh ve ve a ni.
Vana Pa hian fapa pathum a nei a, chungte chu Vanchiaua (Vana), Lianchungnunga leh Ralduha te an ni a. Vanchiaua hian Hranghleia leh Chawnpuithangi a nei a, Hranghleia hian Zamura leh Aikila a hring leh a. Zamura hian Mamtuka, Engliana leh Chawnglianchhinga te a hring ve leh a. Mamtuka hian C.Thansiama, Lalthanchhunga, Hmingchungnunga leh Lalhmingsanga te a hring ve leh a ni.
Vana Pa tuchhuan zinga mi C.Thasiama, Bawngkawn chuan an pi leh pu atanga thurochhiah an inhlannaah an pu chu Hnahlan ram tuithoh lui kamah a thi niin a sawi a. “Kan pu, Vana pa thlan chhuituten min kawm ve nual tawh a, chuta sawitu Rabung lamte sawi hi a dik lo, min kawm/kan inhmuh ka hriat chhun chu kum 2005-a symposium (August 30, 2005) zawh khan Rabung tlangval 4/5 vel lo leng leh Pu Biakzama, Rabung H/S teacher lo leng bak hi ka hre fuh hauh lo nia. Chumi tuma lo lengte hnena ka thusawi chu, ‘Syposium-a ka sawi tawh tho, chhungkaw thu inhlan chhawn, ka puin ka pa Matuka a lo hrilh thin, Tuithoh luikam chu ka lo hrilh leh a, chu bak sawi tur ka nei lo,’ tiin.
‘Vana pa thlan intih chu eng angin nge a awm?’ tiin ka zawt a, chuta min chhanna chu, ‘Engmah a awm lo,’ tiin, ‘Lungrem chhe te pawh a awm lo maw?’ tiin kan zawt leh hram a; ‘A awm lo, a lungphunte chu lei ft 4 hnuaiah a awm tawh ang,’ tiin min chhang nghe nghe. Hetiang chhungkaw thu inhlan chhawn pawh zah loa kan hawi loh lama sawi talhtute hian tun hnuah chuan sawi tawh lo tur leh ziak tawh lo turin ka chah mawlh mawlh a che u. A neitute/a thlah kal zelte min zah lo a nih pawhin kan pu thlarau tal min zahsaka ziak tawh loa sawi chhawng tawh lo tur leh post chhawng tawh lo turin ka ngen tak meuh a che u,” a ti.
Kum 1926 khan a hunlaia upate berawnin Chalkhuma chuan Mizo leh Vai chanchinbu, April thla chhuakah Tuithoh kama Vana pa thih thu hi a ziak a ni.
Mizo historian zinga mi, C. Lalaudinga chuan October 20, 2004 khan Art & Culture Department chuan sawrkâr aiawhin Vâna pa thlân mihring phûmna leh taksa leh ruh tawih ral hnûhmâ hmuh ang ang finfiah nân an lai a. Mihring phûmna ngei a ni tih an hmu niin a sawi.
May 1, 2026 khan Vana pa thlan, Tuithoh luikama awm nia sawi hi a tuchhuanten an tlawh a, Mizoram hmun hrang hrang leh ram pawn atangin mi 30 chuang an kalkhawm a. A thlan kianga hriatrengna lung an phun chu an chei tha nghal bawk.
Hetih lai hian Rabung lam chuan pasaltha hi mi hrang hrang thusawi atangin Zawlnghak ram, Rabung-ah hian a thi a, Liankhama thlan bulah phum a ni tih an sawi ve thung.
